بی اشتهایی کودکان یکی از نگرانی‌های رایج والدین است و می‌تواند به شکل کم خوردن، رد کردن غذا یا تمایل زیاد به چند خوراکی محدود دیده شود. کاهش اشتها گاهی موقتی است و در زمان بیماری، دندان‌درآوردن یا تغییر برنامه روزانه رخ می‌دهد. اما اگر کم‌اشتهایی طولانی شود، ممکن است بر دریافت مواد مغذی، وزن و روند رشد کودک اثر بگذارد.
شناخت علائم بی‌اشتهایی در کودکان، بررسی علت‌های جسمی و رفتاری و انتخاب روش درست برای کنترل آن، به شما کمک می‌کند بدون اجبار و تنش، وضعیت تغذیه کودک را بهتر مدیریت کنید. در این مطلب، روش‌های موثر درمان و زمان مراجعه به پزشک را بررسی می‌کنیم.
بی‌اشتهایی در کودکان چیست و چه زمانی باید آن را جدی بگیرید؟
بی اشتهایی کودکان به کاهش تمایل کودک برای خوردن غذا یا امتناع مکرر او از وعده‌های اصلی و میان‌وعده‌ها گفته می‌شود. این وضعیت همیشه نشانه بیماری نیست، زیرا سرعت رشد کودکان در دوره‌های مختلف تغییر می‌کند و ممکن است اشتهای آن‌ها برای مدتی کمتر شود. با این حال، اگر کم‌اشتهایی کودک ادامه‌دار باشد، لازم است علت آن را بررسی کنید.
در بسیاری از موارد، بی اشتهایی کودک با عواملی مانند دندان‌درآوردن، سرماخوردگی، تب، مشکلات گوارشی، مصرف زیاد شیرینی و تنقلات، اضطراب، تغییر محیط یا الگوی نامنظم خواب ارتباط دارد. همچنین کمبود برخی مواد مغذی مانند آهن، زینک و ویتامین D می‌تواند بر میزان اشتهای کودک اثر بگذارد.
زمانی باید بی‌اشتهایی در کودکان را جدی بگیرید که کودک برای چند هفته غذای کافی نخورد، وزن کم کند یا روند افزایش قد و وزن او متوقف شود. رنگ‌پریدگی، خستگی، بی‌حالی، درد شکم، تهوع، استفراغ، اسهال در کودکان یا یبوست مداوم نیز از نشانه‌هایی هستند که نیاز به بررسی پزشکی دارند.
شما نباید کودک را با اجبار، تهدید یا جایزه دادن وادار به غذا خوردن کنید، زیرا این کار می‌تواند مقاومت او در برابر غذا را بیشتر کند. بهتر است با تنظیم برنامه غذایی، انتخاب غذاهای مغذی و مراجعه به پزشک متخصص اطفال در صورت تداوم علائم، علت بی اشتهایی کودکان را به‌درستی شناسایی و درمان کنید.
مهم‌ترین علائم بی‌اشتهایی در کودکان، نشانه‌های جسمی و رفتاری
علائم بی اشتهایی کودکان فقط به غذا نخوردن محدود نمی‌شود. ممکن است کودک مقدار غذای خود را کاهش دهد، تنها چند غذای مشخص را بپذیرد یا در زمان صرف غذا واکنش منفی نشان دهد. بررسی هم‌زمان علائم جسمی، رفتاری و روند رشد به شما کمک می‌کند کم‌اشتهایی طبیعی را از وضعیتی که به پیگیری نیاز دارد، تشخیص دهید.
برخی کودکان در دوره‌های کوتاه، به‌ویژه هنگام بیماری یا تغییر برنامه روزانه، اشتهای کمتری دارند. اما اگر این وضعیت تکرار شود یا با افت رشد همراه باشد، باید آن را جدی بگیرید. مهم‌ترین علائم رفتاری بی اشتهایی در کودکان عبارت‌اند از:
- امتناع مداوم از خوردن وعده‌های اصلی مانند صبحانه، ناهار یا شام
- طولانی شدن بیش از حد زمان غذا خوردن
- نگه داشتن غذا در دهان یا بیرون ریختن آن
- گریه، عصبانیت یا مقاومت هنگام نشستن پشت میز غذا
- تمایل زیاد به شیر، آبمیوه صنعتی، شیرینی و تنقلات به جای غذای اصلی
- انتخاب‌گری شدید غذایی و حذف گروه‌های مهم مانند گوشت، سبزیجات یا لبنیات
- کاهش علاقه به غذاهایی که کودک پیش از این با میل مصرف می‌کرد
کم‌اشتهایی طولانی‌مدت می‌تواند با نشانه‌های زیر همراه باشد:
- کاهش وزن یا ثابت ماندن وزن در چند ماه
- کند شدن روند رشد قدی و وزنی
- رنگ‌پریدگی، خستگی، خواب‌آلودگی یا کاهش انرژی
- ضعف جسمی و کاهش فعالیت روزانه
- خشکی پوست، شکنندگی ناخن‌ها یا ریزش مو
- یبوست، درد شکم، تهوع، استفراغ یا اسهال در کودکان
- زخم‌های مکرر دهان، گلودرد یا درد هنگام بلع
علت بی‌اشتهایی کودکان چیست؟ بررسی دلایل جسمی، روانی و تغذیه‌ای
بی اشتهایی کودکان می‌تواند موقت یا طولانی‌مدت باشد. برای کنترل کم‌اشتهایی کودک، ابتدا باید مشخص کنید که کاهش میل به غذا از بیماری، عادت‌های غذایی نامناسب یا شرایط روحی او ناشی می‌شود. در بسیاری از موارد، تغییر کوچک در برنامه غذایی و سبک زندگی کودک موثر است، اما برخی علل به بررسی پزشک متخصص اطفال نیاز دارند.
قبل از اینکه بخواهید از خدمات پزشکی در منزل استفاده کنید، بسیار مهم است که بدانید بیماری‌ها و ناراحتی‌های جسمی معمولا باعث کاهش موقت اشتهای کودک می‌شوند. مهم‌ترین دلایل عبارت‌اند از:
- سرماخوردگی، تب، عفونت گوش، گلودرد و بیماری‌های ویروسی
- دندان‌درآوردن در نوزادان و کودکان خردسال
- درد شکم، رفلاکس معده، یبوست یا اسهال
- زخم دهان، برفک دهانی یا درد هنگام بلع
- حساسیت غذایی و مشکلات گوارشی
- کم‌خونی ناشی از کمبود آهن یا کمبود زینک
- مصرف برخی داروها که موجب تهوع یا کاهش اشتها می‌شوند
همچنین احساسات و محیط زندگی نیز بر اشتهای کودک اثر دارند. پس بهتر است به موارد زیر توجه کنید:
- اضطراب، ترس، ناراحتی یا تغییرات مهم مانند رفتن به مهدکودک
- تنش، دعوا یا اجبار در زمان غذا خوردن
- کم‌خوابی، خستگی یا تغییر نامنظم ساعت خواب
- استفاده از موبایل یا تلویزیون هنگام غذا خوردن
- دریافت توجه بیشتر از والدین پس از غذا نخوردن
برخی عادت‌های روزانه، اشتهای کودک را برای غذای اصلی کاهش می‌دهند:
- مصرف زیاد شیر، آبمیوه، نوشیدنی‌های شیرین و تنقلات
- نزدیک بودن زمان میان‌وعده به وعده اصلی
- حجم زیاد غذا در بشقاب کودک
- تکرار غذاهای یکسان و نداشتن تنوع غذایی
تفاوت کم‌اشتهایی طبیعی با بی‌اشتهایی خطرناک در کودک
کم‌اشتهایی طبیعی در کودکان معمولا کوتاه‌مدت است و بر رشد، وزن و انرژی روزانه آن‌ها اثر قابل‌توجهی ندارد. برای مثال، پس از یک بیماری ویروسی، در دوره دندان‌درآوردن یا هنگام تغییر برنامه خواب، ممکن است کودک چند روز کمتر از قبل غذا بخورد. در این شرایط، کودک اغلب همچنان فعال است، مایعات کافی می‌نوشد و پس از بهتر شدن وضعیت جسمی یا روحی، اشتهای او به‌تدریج بازمی‌گردد. پس نیاز چندانی به کنترل بی اشتهایی کودک وجود ندارد.
همچنین کودکان پس از دو سالگی نسبت به سال اول زندگی رشد آهسته‌تری دارند. بنابراین طبیعی است که نیاز غذایی و اشتهای آن‌ها در برخی روزها کمتر شود. شما باید الگوی غذا خوردن کودک را در چند روز و روند رشد او را در طول زمان بررسی کنید، نه اینکه تنها یک وعده یا یک روز کم‌غذایی را ملاک قرار دهید.
بی‌اشتهایی خطرناک در کودک معمولا ادامه‌دار است و با علائم دیگری همراه می‌شود. اگر کودک برای چند هفته غذای بسیار کمی مصرف کند، وزن از دست بدهد، رشد قد و وزن او کند شود یا بی‌حالی و رنگ‌پریدگی داشته باشد، لازم است علت مشکل بررسی شود. درد شکم مداوم، استفراغ، اسهال، یبوست شدید، تب طولانی، دشواری در بلع و امتناع کامل از نوشیدن مایعات نیز نیاز به مراجعه سریع به پزشک دارند.
در چنین شرایطی برای بی اشتهایی کودکان، از اجبار کودک به غذا خوردن یا مصرف خودسرانه مکمل و شربت اشتها‌آور خودداری کنید. پزشک متخصص اطفال با بررسی نمودار رشد، رژیم غذایی و علائم کودک، علت بی‌اشتهایی را مشخص می‌کند.
تاثیر کمبود آهن، زینک و ویتامین D بر اشتهای کودکان
کمبود آهن، زینک و ویتامین D می‌تواند یکی از دلایل بی اشتهایی کودکان باشد. آهن در تولید گلبول‌های قرمز و انتقال اکسیژن نقش دارد. زمانی که کودک به کمبود آهن یا کم‌خونی دچار شود، ممکن است خستگی، رنگ‌پریدگی، بی‌حالی و کاهش میل به غذا را تجربه کند. زینک نیز برای رشد، عملکرد سیستم ایمنی و حس چشایی ضروری است.
کمبود زینک می‌تواند باعث کاهش حس چشایی، بی‌اشتهایی، کندی رشد و ابتلای مکرر به عفونت‌ها شود. به همین دلیل، کودک ممکن است نسبت به غذاهایی که پیش از این دوست داشته است نیز بی‌میل شود. به همین علت قبل از اینکه بخواهید از خدمات ویزیت متخصص اطفال در منزل استفاده کنید، بهتر است این مسئله را در کودک خود بررسی کنید.
ویتامین D بیشتر با سلامت استخوان و ایمنی بدن شناخته می‌شود، اما کمبود آن می‌تواند با ضعف، خستگی و کاهش کیفیت تغذیه کودک همراه باشد. با این حال، نباید کم‌اشتهایی کودک را فقط به کمبود ویتامین‌ها نسبت دهید. مصرف خودسرانه مکمل آهن، زینک یا ویتامین D مناسب نیست. پزشک متخصص اطفال با بررسی علائم، نمودار رشد و در صورت نیاز آزمایش خون، دوز مناسب مکمل را تعیین می‌کند.
بهترین روش‌های کنترل بی‌اشتهایی در کودکان در خانه
برای کنترل بی اشتهایی کودکان در خانه، باید محیط غذا خوردن را آرام و برنامه غذایی را منظم کنید. هدف شما نباید وادار کردن کودک به تمام کردن غذا باشد، بلکه باید به او فرصت دهید تا به‌تدریج رابطه بهتری با غذا پیدا کند. حجم کم غذا در بشقاب و تکرار منظم وعده‌ها معمولا نتیجه بهتری نسبت به اصرار و اجبار دارد. راهکارهای موثر برای افزایش اشتهای کودک عبارت‌اند از:
- سه وعده اصلی و دو تا سه میان‌وعده سالم را در ساعت مشخص ارائه دهید.
- بین وعده‌ها، مصرف شیر زیاد، آبمیوه صنعتی، نوشیدنی شیرین و تنقلات را محدود کنید.
- غذا را در حجم کم سرو کنید و در صورت تمایل کودک، مقدار بیشتری به او بدهید.
- زمان غذا خوردن را بدون موبایل، تلویزیون و بازی تنظیم کنید.
- کودک را متناسب با سن او در انتخاب مواد غذایی یا آماده‌سازی ساده غذا مشارکت دهید.
- غذاهای متنوع و مغذی مانند تخم‌مرغ، حبوبات، گوشت، میوه و سبزیجات را به‌تدریج معرفی کنید.
- به کودک برای غذا نخوردن تهدید نکنید و از جایزه دادن با شیرینی پرهیز کنید.
برای درمان بی‌اشتهایی کودک چه غذاها و میان‌وعده‌هایی مناسب هستند؟
برای درمان بی اشتهایی در کودکان، غذاهای کم‌حجم اما مغذی انتخاب کنید تا کودک بدون احساس فشار، انرژی و مواد مورد نیاز بدن را دریافت کند. بهتر است هر وعده شامل دست‌کم یک منبع پروتئین، کربوهیدرات و چربی سالم باشد. تخم‌مرغ، مرغ، گوشت، ماهی، عدس، لوبیا، ماست، پنیر و کره مغزها از گزینه‌های مفید برای تامین پروتئین هستند.
می‌توانید میان‌وعده‌هایی مانند ماست همراه با میوه، نان و پنیر، تخم‌مرغ آب‌پز، فرنی خانگی، اسموتی شیر و موز یا ترکیب خرما با مغزهای آسیاب‌شده را با توجه به سن کودک آماده کنید. برای افزایش ارزش غذایی غذا، مقدار کمی روغن زیتون، کره، ارده یا پودر مغزها به غذای کودک اضافه کنید، البته اگر کودک حساسیت غذایی ندارد.
همچنین از دادن نوشیدنی‌های شیرین، چیپس، پفک و شیرینی پیش از وعده اصلی خودداری کنید، زیرا اشتهای کودک را کاهش می‌دهند. غذا را با ظاهر ساده و مقدار کم ارائه دهید و به کودک فرصت کافی برای خوردن بدهید. در صورت کاهش وزن یا ادامه بی‌اشتهایی، برنامه غذایی کودک باید با نظر پزشک یا متخصص تغذیه تنظیم شود.
چه زمانی برای بی‌اشتهایی کودک باید به پزشک متخصص اطفال مراجعه کنید؟
اگر بی اشتهایی کودکان بیش از دو تا سه هفته ادامه داشته باشد، مراجعه به پزشک متخصص اطفال ضروری است. کم شدن اشتها در چند روز بیماری معمولا طبیعی است، اما ادامه‌دار شدن آن می‌تواند نشانه کمبود مواد مغذی، مشکلات گوارشی یا بیماری‌های دیگر باشد. کاهش وزن، ثابت ماندن وزن، کند شدن رشد قدی، رنگ‌پریدگی، خستگی و بی‌حالی از علائمی هستند که باید جدی گرفته شوند.
همچنین اگر کودک درد شکم مکرر، یبوست شدید، اسهال طولانی، استفراغ، تب، زخم دهان یا دشواری در بلع دارد، بهتر است سریع‌تر بررسی پزشکی انجام شود. در این شرایط استفاده از خدمات ویزیت پزشک در منزل بهترین انتخاب برای شما خواهد بود.
امتناع کامل کودک از نوشیدن مایعات، کاهش تعداد دفعات ادرار، خشکی دهان و خواب‌آلودگی غیرعادی نیز می‌تواند نشانه کم‌آبی بدن باشد و به ارزیابی فوری نیاز دارد. پزشک با بررسی سابقه غذایی، نمودار رشد و در صورت نیاز آزمایش‌های لازم، علت بی‌اشتهایی کودک را مشخص می‌کند. از مصرف خودسرانه شربت اشتها‌آور یا مکمل‌ها پیش از نظر پزشک خودداری کنید.
سخن‌پایانی
بی‌اشتهایی کودک را با آرامش و برنامه غذایی منظم مدیریت کنید. اگر کم‌اشتهایی ادامه پیدا کرد یا با کاهش وزن و بی‌حالی همراه بود، برای تشخیص علت و درمان مناسب به پزشک متخصص اطفال مراجعه کنید. اگر کودکان شما هم با مشکلات این چنینی درگیر بوده و به دنبال ویزیت پزشک در منزل هستید، پیشنهاد می‌کنیم حتما از خدمات پزشکی یونا در این زمینه بهره‌مند شوید.
سوالات متداول
بی‌اشتهایی در کودکان از چه سنی شایع‌تر است؟
بی‌اشتهایی و بدغذایی معمولا در کودکان نوپا، به‌ویژه پس از یک سالگی، بیشتر دیده می‌شود.
آیا کم‌اشتهایی کودک همیشه نشانه بیماری است؟
خیر، کاهش اشتها می‌تواند موقتی و ناشی از رشد آهسته‌تر، دندان‌درآوردن یا تغییرات روزانه باشد.
برای افزایش اشتهای کودک چه کاری انجام دهید؟
وعده‌های غذایی منظم، کم‌حجم و مغذی ارائه دهید و مصرف تنقلات و نوشیدنی‌های شیرین را محدود کنید.
